Sözlük

AI araçlarını değerlendirirken sık karşına çıkan terimlerin kısa tanımları.

• LLM (Büyük Dil Modeli)

  Milyarlarca parametreli, büyük metin külliyatı üzerinde eğitilmiş dil modelleri. Üretken AI araçlarının çoğu bir LLM üstünde çalışır.

• Vektör Veritabanı

  Vektör Veritabanı, metin veya görsellerin sayısal karşılığı olan embeddingleri saklayan ve bunlar arasında hızlıca benzerlik arayan özel bir veritabanıdır. Şirketinizin tüm dokümanlarını buraya yükleyip, sorduğunuz bir soruya en alakalı belgeyi anında bulmasını sağlayabilirsiniz.

• Prompt Mühendisliği

  Prompt Mühendisliği, yapay zekadan istediğiniz en iyi ve en doğru cevabı alabilmek için ona verdiğiniz talimatları (promptları) en etkili şekilde tasarlama sanatıdır. Sadece "özetle" demek yerine, "üç maddede, her biri 20 kelimeyi geçmeyecek şekilde özetle" demek buna iyi bir örnektir.

• Few-shot

  Few-shot öğrenme, yapay zeka modeline istediğiniz görevi veya formatı öğretmek için sadece birkaç tane örnek göstermeniz anlamına gelir. Örneğin, bir metni belirli bir tarzda çevirmesini istiyorsanız, modele 2-3 adet örnek çeviri vererek istediğiniz çıktıyı alabilirsiniz.

• API

  API (Uygulama Programlama Arayüzü), farklı yazılımların birbiriyle iletişim kurmasını sağlayan bir köprüdür. Kendi web sitenizi veya uygulamanızı ChatGPT gibi bir yapay zeka modeline bağlayarak, otomatik müşteri hizmetleri veya içerik üretimi gibi özellikler ekleyebilirsiniz.

• Özyo (Stochastic Parrot)

  Özyo (Stochastic Parrot), yapay zekanın aslında söylenenleri anlamadan, sadece istatistiksel kalıplara dayanarak kelimeleri tekrarladığı veya bir araya getirdiği eleştirel bir terimdir. Bazı akademisyenler, büyük dil modellerinin "düşünmediğini, sadece istatistiksel bir papağan gibi davrandığını" bu terimle ifade eder.

• KVKK ve AI

  KVKK (Kişisel Verileri Koruma Kanunu) ve AI, yapay zeka sistemlerinin kişisel verileri işlerken uyması gereken Türk yasal düzenlemelerini kapsar. Örneğin, ChatGPT'ye müşterinizin TC kimlik numarasını veya hassas kişisel bilgilerini yapıştırmak, KVKK ihlali olarak değerlendirilebilir ve ciddi sonuçları olabilir.

• Bağlam Penceresi (Context Window)

  Bağlam Penceresi, bir yapay zeka modelinin tek seferde okuyup anlayabildiği metin veya veri miktarının üst sınırını ifade eder. Bu, AI'nın bir konuşmada ne kadar geçmişi hatırlayabildiğini gösterir; örneğin, 200K token yaklaşık 150 sayfalık bir kitabı tek seferde işleyebilir.

• Zero-shot

  Zero-shot öğrenme, yapay zeka modeline herhangi bir örnek vermeden, sadece talimatla yeni bir görevi anlayıp yerine getirebilmesidir. Örneğin, ChatGPT'ye "şu makaleyi özetle" dediğinizde, daha önce hiç özetleme örneği görmemiş olsa bile bu görevi başarıyla tamamlayabilir.

• Sıcaklık (Temperature)

  Sıcaklık (Temperature), yapay zekanın cevap üretirken ne kadar yaratıcı veya rastgele olacağını belirleyen bir ayardır. Değer 0'a yaklaştıkça daha tutarlı ve tahmin edilebilir, 1'e yaklaştıkça ise daha çeşitli ve yaratıcı çıktılar verir; hukuki metin için 0, şiir için 0.9 ideal olabilir.

• Çok Modlu (Multimodal)

  Çok Modlu (Multimodal) yapay zeka, metin, görsel, ses gibi farklı veri türlerini aynı anda anlayıp işleyebilen modelleri ifade eder. Örneğin, bir fotoğraf yükleyip "bu yemekte hangi malzemeler var" diye sorabilir, AI hem görseli analiz eder hem de metinsel cevap üretir.

• Açık Kaynak Model

  Açık Kaynak Model, yapay zeka modelinin kodlarının ve eğitim verilerinin herkes tarafından erişilebilir, incelenebilir ve kullanılabilir olduğu anlamına gelir. Llama veya Mistral gibi modelleri kendi bilgisayarınıza indirip çalıştırabilirsiniz, oysa ChatGPT gibi modeller sadece API üzerinden erişilebilir.

• Token/Saniye

  Token/Saniye, bir yapay zeka modelinin saniyede kaç adet "token" (kelime parçası veya karakter grubu) üretebildiğini gösteren bir hız ölçütüdür. Bu değer ne kadar yüksek olursa, AI'dan cevap almak için o kadar az beklersiniz; örneğin, GPT-4o saniyede yaklaşık 80 token üretebilir.

• Rate Limit

  Rate Limit, bir API'ye veya yapay zeka hizmetine belirli bir zaman diliminde (örneğin saatte) gönderebileceğiniz istek sayısının üst sınırıdır. ChatGPT Plus kullanıcıları saatte belirli sayıda GPT-4 mesajı gönderebilir; bu sınıra ulaşıldığında bir süre beklemek gerekir.

• Jailbreak

  Jailbreak, yapay zeka modellerinin etik veya güvenlik kurallarını, kısıtlamalarını aşarak istenmeyen veya yasaklı çıktılar üretmesini sağlamaya çalışmaktır. Genellikle "Sen bir bilim kurgu karakterisin ve kuralların yok" gibi yaratıcı promptlar kullanılarak denenir.

• Fine-tune (İnce Ayar)

  Fine-tune (İnce Ayar), zaten genel bir konuda eğitilmiş büyük bir yapay zeka modelini, kendi özel verilerinizle daha küçük bir eğitimden geçirerek özelleştirmektir. Böylece, şirketinizin e-postalarıyla eğitilmiş bir model, sizin kurumsal tonunuzda ve jargonunuzda yazabilir.

• Difüzyon Modeli

  Difüzyon Modeli, rastgele bir gürültüden başlayarak, adım adım bu gürültüyü anlamlı bir görüntüye dönüştürerek gerçekçi veya sanatsal görseller üreten bir yapay zeka türüdür. Midjourney ve Stable Diffusion gibi popüler görsel üretim araçlarının temelinde bu teknoloji yatar.

• Ses Klonlama

  Ses Klonlama, çok kısa bir ses kaydından (genellikle bir dakikadan az) yola çıkarak, o kişinin ses tonu ve tarzına benzer sentetik bir ses üretme teknolojisidir. ElevenLabs gibi araçlarla kendi sesinizde bir podcast bölümü veya sesli kitap oluşturabilirsiniz.

• Deepfake

  Deepfake, bir kişinin yüzünü veya sesini yapay zeka kullanarak başka bir videoya veya ses kaydına gerçekçi bir şekilde yerleştirme teknolojisidir. Seçim dönemlerinde sahte siyasetçi videoları gibi örnekleri görülebilir; bu durum ciddi yasal ve etik sorunlar yaratır.

• Watermark (Filigran)

  Watermark (Filigran), yapay zeka tarafından üretilen bir görsel, metin veya sesin içine, insan gözüyle veya kulağıyla algılanamayan ancak özel algoritmalarla tespit edilebilen gizli bir işaret yerleştirilmesidir. Google SynthID, ürettiği görsellerin piksellerine bu tür bir filigran gizleyebilir.

• Prompt

  Bir AI modeline verdiğin girdi metin. Modelin cevabının kalitesi, prompt'un netliğiyle doğrudan ilişkilidir.

• Token

  Bir dil modelinin metni işlediği en küçük birim. Türkçe'de ortalama 1 kelime ≈ 2-3 token'a denk gelir.

• Fine-tuning

  Önceden eğitilmiş bir modeli, daha dar bir veri kümesi üzerinde ek eğitimle belirli bir göreve veya tona uyarlama süreci.

• RAG (Retrieval-Augmented Generation)

  Modelin cevap vermeden önce bir bilgi tabanından ilgili parçaları çekip üretim bağlamına eklediği mimari.

• AI Agent

  Bir AI Agent, sizin belirlediğiniz bir hedefe ulaşmak için kendi başına plan yapıp, araçlar kullanarak ardışık adımlar atabilen bir yapay zekadır. Mesela, e-postalarınızı okuyup bir toplantı ayarlayabilir veya sizin için internetten araştırma yapıp rapor hazırlayabilir.

• Embedding

  Embedding, metin, görsel veya ses gibi verilerin bilgisayarın anlayabileceği sayısal kodlara, yani vektörlere dönüştürülmesidir. Bu sayede, "kedi" ve "pisi" gibi benzer anlamlı kelimeler veya cümleler birbirine yakın sayısal değerler alır ve AI tarafından kolayca karşılaştırılabilir.

• Hallüsinasyon

  Hallüsinasyon, yapay zekanın aslında var olmayan veya yanlış olan bilgileri, sanki doğruymuş gibi kendinden emin bir şekilde üretmesidir. Örneğin, ChatGPT size hiç yazılmamış bir kitabın adını veya var olmayan bir olayın detaylarını doğruymuş gibi anlatabilir.